Gorsel: 

Resmi İstatistik Prensipleri

Avrupa Komisyonu İstatistik Program Komitesi (Statistical Programme Committee) Şubat 2005’te Avrupa İstatistikleri Uygulama Prensipleri’ni (Code of Practice) kabul ederek, bu prensiplere bağlı kalacağını beyan etmiştir. Uygulama prensipleri mevcut uluslararası standartlar temel alınarak oluşturulmuştur. Bu çerçevede 15 ilke ve bunlara ait 82 gösterge oluşturulmuştur. 5429 sayılı Türkiye İstatistik Kanunu ile bu ilkelere uygun gerekli yasal düzenlemeler yapılmıştır. 5 yıllık dönemler için uygulanan Program da bu prensipler gözetilerek resmi istatistik üretim ve dağıtımını esas almaktadır.

Resmi istatistiklerin üretiminde amaçlanan hususlar üretim sürecinin temel taşlarını oluşturan üreticiler, sağlayıcılar ve kullanıcılar için benzerlik taşır. Bu nedenle istatistik derleme, doğrulama, analiz ve dağıtımında dikkate alınacak ilkeler mevcut olmak zorundadır. Bu ilkelerin temel amacı politika oluşumuna hizmet etmek ve uygulanan politikaları izlemek maksadıyla üretilen istatistikler için kamuoyunda “güveni” sağlamak ve artırmaktır. Bu güven veri ve istatistiksel yöntemlerin şeffaflığı ve kalitesi üzerine kurulur. Ancak, uygulamalardaki kalite için verilen taahhütler de kamuoyunun gözlemine açık olmalıdır.

RİP kapsamında bulunan tüm kurum/kuruluşlar yönetsel faaliyetlerini devam ettirebilmek için ihtiyaç duydukları bilgilere mevcut kayıtlardan ulaşamadıkları durumlarda resmi istatistik üretimine ilişkin bu bilgiyi sağlamak amacıyla, alan uygulaması ve araştırma aşamalarını özel sektör yüklenici firmalarına yaptırmak durumunda kalabilirler. Bu durumda, kurum/kuruluşlar aşağıdaki prensipler çerçevesinde TÜİK’e karşı sorumludur. Bununla birlikte özel sektör yüklenici firmalarının da bu prensipleri uygulamasını sağlamakla yükümlüdürler.

Resmi istatistiklerin üretimine ve organizasyonuna ilişkin kullanıcıdaki güveni ve resmi istatistik araştırmalarındaki kabul edilebilir standartları artırabilmek amacıyla, resmi istatistik üretimi ve dağıtımında dikkate alınacak temel prensipler:

1. Mesleki Bağımsızlık: Resmi istatistiklerin güvenilirliği, Programda yer alan kurum/kuruluşların diğer siyasi, düzenleyici ya da idari kurum ve kuruluşların yanı sıra özel sektör işletmelerinden bağımsızlığı ile sağlanır.

Resmi istatistiklerin üretilmesinden sorumlu olan kurum/kuruluşlar istatistiklerin bağımsız bir şekilde üretilmesi ve dağıtılmasından sorumludurlar.

2. Veri Derleme Yetkisi: Resmi istatistik üretiminden sorumlu kurum/kuruluşlar, Türkiye İstatistik Sistemi amaçları bağlamında, bilgi toplamak için açık yasal bir yetkiye sahip olmalıdır.

3. Kaynakların Yeterliliği: Resmi istatistik üretimi ve dağıtımı için ayrılan kaynaklar, Türkiye İstatistik Sistemi gereksinimlerini karşılamak için yeterli olmalıdır.

4. Kalite Taahhüdü: İstatistiki verinin kalitesi, istatistik teknikler kullanılarak düzenli olarak kontrol edilmeli ve raporlanmalıdır.

RİP kapsamında yer alan tüm kurum/kuruluşlar ürettikleri istatistiklerde güvenilirlik, tutarlılık, istatistiki gizlilik ve şeffaflık ilkelerine uymakla yükümlüdür.

Kurum/Kuruluşlar ürettikleri resmi istatistiklerde verinin derlenmesi, işlenmesi ve dağıtım süreçlerinin kalitesi ile üretilen istatistiklerin kalite bileşenlerine göre kalitesini izlemelidir. Kurum/Kuruluşlar resmi istatistiklerin üretimini özel sektör yüklenici firmalarına yaptırmaları durumunda da kalite taahhüdünü sağlamakla yükümlüdürler.

5. İstatistiki Gizlilik: Resmi istatistik üreten kurum ve kuruluşlar, gizli verilerin hukuka aykırı erişimine, açıklanmasına veya kullanımına karşı her türlü önlemi almak zorundadır.
Resmi istatistiklerin üretilmesi için toplanan, işlenen ve saklanan verilerden gizli olanlar, idari, adli ve askeri hiçbir organ, makam, merci veya kişiye verilemez, istatistik amacı dışında kullanılamaz ve ispat aracı olamaz.

5429 Sayılı Türkiye İstatistik Kanunu ile tanımlanan gizlilik kuralları, RİP kapsamında istatistik üretim sürecinde yer alan tüm kurum/kuruluşlar ile bunların ihale yoluyla iş yaptırdığı özel sektör yüklenici firmaları için de geçerlidir. Aracı şirketlerce yürütülen araştırmalar için, gizlilik hükümleri gereğince kurum/kuruluşlara iletilecek veri ve bilgilerin korunması ve saklanmasında gizlilik ilkesi bağlayıcı olmaktadır. Buna göre aracı firmalar elde ettikleri hiçbir bilgiyi üçüncü şahıslarla paylaşamazlar.

İstatistiki gizlilik ilkesi doğrultusunda, veri gizliliği ve güvenliğine ilişkin usul ve esaslar, 20/06/2006 tarih ve 26204 sayılı Resmi Gazete’de Yayınlanan “Resmi İstatistiklerde Veri Gizliliği ve Gizli Veri Güvenliğine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile düzenlenmiştir. Resmi istatistik üreten tüm kurum/kuruluşlar yönetmelikte belirlenen esaslara uymalıdırlar.

6. Tarafsızlık ve Şeffaflık: Resmi istatistik üreten kurum/kuruluşlar, verilerini, bilimsel bağımsızlık ilkesi çerçevesinde ve tüm kullanıcılara eşit mesafede, tarafsız, profesyonel ve şeffaf bir biçimde üretmeli ve dağıtmalıdır. Veri sağlayıcılar, hangi verinin toplanacağını, gerekçelerini, kullanılacak verinin amacını, istatistik üretiminde kullanılacak olan metotları ve yayınlanacak olan verinin esasını bildirmelidir.

Resmi İstatistik üreten kurum/kuruluşlar, üretecekleri resmi istatistiklerin amaç ve hedefini net olarak tanımlamalı, verinin ne zaman, nereden ve kimlerden sağlanacağını net olarak belirtmelidir.

7. Güvenilir Metodoloji: Resmi istatistiklerin toplanması, işlenmesi ve dağıtılması süreçlerinde, güvenilir metodoloji kullanılması kaliteli istatistiklerin temelini oluşturur.

8. Uygun İstatistiksel Süreçler: Verilerin derlenmesinden doğrulanmasına kadar uygulanan tüm istatistiksel süreçler, kaliteli istatistik üretiminin temelini oluşturur. 

9. Cevaplayıcı Yükünün Azaltılması: İstatistik üretiminde ve dağıtımında kaynaklar etkin kullanılmalıdır. Hanehalkları, işyerleri veya kişilerden derlenen veriler kapsamında cevaplayıcının yükü de gözlemlenmeli ve buna göre hedefler belirlenmelidir. Basım ve yayımda kullanıcının ihtiyaçları ve beklentileri izlenerek, farklı kullanıcı grupları için uygun sunum biçimleri geliştirilmelidir.

10. Maliyet Etkinliği: Kaynaklar etkin bir şekilde kullanılmalıdır.

11. Uygunluk: Resmi istatistikler ait oldukları konuyu ulusal düzeyde açıklayacak şekilde ve kullanıcı ihtiyaçlarına cevap verecek kapsamda olmalı, tanım ve sınıflamaları ile birlikte yayımlanmalıdır.

12. Doğruluk ve Güvenilirlik: Resmi istatistikler konularına ve araştırma kapsamına göre, mevcut durumu ve değişimleri doğru ve güvenilir biçimde yansıtmalıdır.

13. Zamanlılık: Resmi istatistikler mevcut veri altyapısı kapsamında güncel olarak üretilmelidir. Üretilen istatistiklerin yayımlama zamanı önceden belirlenmeli ve UVYT'ye uygun olarak dağıtılmalıdır.

14. Tutarlılık ve Karşılaştırılabilirlik: Resmi istatistikler kendi içinde ve zaman içinde tutarlı, bölgeler ve ülkeler arasında karşılaştırılabilir ve farklı kaynaklardan birbiri ile ilgili veriler birleştirilebilir ve ortak kullanılabilir olmalıdır.

15. Açıklık ve Erişilebilirlik: Resmi istatistikler açık ve anlaşılabilir bir şekilde sunulmalı, uygun ve elverişli bir biçimde yayımlanmalı, destekleyici metaveri ve kılavuzla birlikte mevcut ve erişilebilir olmalıdır. Dağıtımda, her kullanıcının kolayca erişebileceği araçlar (basılı ortam, medya araçları, internet vb.) kullanılmalıdır. Verilerin, ilgili metaveri bilgileri ile birlikte web üzerinden ücretsiz olarak dağıtılması temel hedef olmalıdır.

Resmi istatistiklerin gerçekleri yansıtmasının sağlanması, istatistiklerin kullanıcı ihtiyaçlarına cevap vermesi, kullanıcılara tarafsız ve eş zamanlı olarak sunulması, gizlilik ilkesine riayet edilmesi, kamuoyunun bilgi edinme hakkının gözetilmesi temel esaslardır. Resmi istatistiklerin kalitesinin ve ilkelere uygunluğunun değerlendirilebilmesi için gerekli tüm bilgiler ve resmi istatistik üretiminde kullanılan yöntemler, TÜİK tarafından belirlenen standartlar doğrultusunda, uygun araçlarla kamuoyuna duyurulur.

Program kapsamında, resmi istatistik üreten tüm kurum ve kuruluşlar görevlerini bu prensipler çerçevesinde yürütmekle yükümlüdürler.

RİP’ de yer alan kurum/kuruluşlar kendileri ya da özel sektör yüklenici firmaları aracılığıyla yaptıkları araştırmalarda yukarıda belirtilen Avrupa İstatistikleri Uygulama prensipleri doğrultusunda aşağıda belirtilen temel ilkelere uymakla yükümlüdürler. Konuya ilişkin detay açıklamalar TÜİK tarafından yayımlanan “Kaliteli Bir Araştırmanın El Kitabı” yayınında yer almaktadır. (www.tuik.gov.tr)

  1. Araştırmanın hedef kitlesi ve hedef kitleye bağlı olarak araştırmanın kapsamı (araştırmanın hangi konuda, hangi amaçla, nerede, ne zaman ve kimlerle uygulanacağı) açıkça belirtilmelidir.
  2. Araştırmanın planlanması aşamasında ölçülmek istenen değişkenler belirlenmelidir.
  3. Araştırmanın çerçevesi (tüm hedef kitle birimlerinin tanımlı olduğu ve örnek seçimine izin veren liste) belirlenmeli; nereden edinileceği ya da nasıl oluşturulması gerektiği tanımlanmalıdır.
  4. Örnekleme yöntemi, araştırmanın yapısına ve mevcut çerçeveye bağlı olarak olasılık kuralları içerisinde belirlenmelidir.
  5. Araştırmanın örnek hacmi hesaplanırken; izin verilen hata düzeyi, duyarlılık düzeyi, kayıp veri oranı, örnekleme tasarımının yapısı ve tahmin üretilecek tabaka sayısı dikkate alınarak belirlenmeli ve tabakalara dağıtımı araştırmanın amaçları doğrultusunda gerçekleştirilmelidir.
  6. Soru formu ve cevapsızlık formu hazırlanmalı, uygun veri derleme yöntemi belirlenmelidir. Konuya ilişkin detay açıklamalar TÜİK tarafından yayımlanan “Soru Formu Hazırlama Rehberi” yayınında yer almaktadır.
  7. Kurum/Kuruluşlar üretecekleri resmi istatistiklerde kullanılan kavram, tanım ve sınıflamaları açık bir şekilde belirlemelidir. TÜİK’in belirlediği standart kavram, tanımlama ve sınıflamaları dikkate almalı, Avrupa Birliği (AB) ve diğer uluslararası standartları düzenli olarak takip etmeli, resmi istatistiklerde kullanılan tüm tanım, kavram ve sınıflamaları dokümante etmelidir.
  8. Araştırma ile ilgili tanım ve kavramlar, araştırmanın soru kağıdında yer alan sorulara ilişkin açıklamalar ve alan uygulamasında görev alacak personelin yapmakla yükümlü olduğu işlerin tanımlandığı alan uygulama süreçlerine ilişkin açıklamaların yer aldığı “Alan Uygulama Rehberi” hazırlanmalıdır.
  9. Alan uygulaması öncesinde soru kağıdının pre-test ve pilot çalışmaları yapılmalı soru kağıdının işlerliği, veri derleme yönteminin uygunluğu, cevapsızlık durumu vb. bilgiler raporlanmalı, elde edilen sonuçlar doğrultusunda soru kağıdı ve alan uygulama rehberi revize edilmelidir.
  10. Tasarım kriterlerine göre örnek seçimi gerçekleştirilerek seçim olasılıkları hesaplanmalıdır. Seçim aşamasında öncelikle çerçevenin eksiksiz olarak alınıp alınmadığı kontrol edilmeli daha sonra seçim olasılıklarının hesaplaması kontrol edilmelidir.
  11. Alan uygulaması sırasında görev alacak personellerin (anketör, kontrolör vb.) nitelikleri tanımlanmalı ve bu personellere, eğitim materyalleri doğrultusunda alan uygulamasının başlangıcından en fazla 15 gün öncesinde eğitim verilmelidir.
  12. Veri giriş sürecinde kullanılacak edit/kod talimatları oluşturulmalıdır.
  13. Mikro ve makro düzeydeki veri analiz süreçleri tanımlanmalı ve kimin tarafından yapılacağı belirlenmelidir.
  14. Birim/madde cevapsızlık oranları hesaplanmalı, ölçülmek istenen değişkene bağlı olmakla birlikte, nadir olmayan karakteristikler için cevapsızlık oranının %30’u geçmemesi sağlanmalıdır. Cevapsızlık yerine imputasyon kullanılması durumunda yine aynı oranlar korunmalıdır.
  15. Alan uygulaması sürecinde yapılan kontrollerde hangi hata düzeyinde alana geri dönüleceği önceden tanımlanmalı ve alan uygulama süreci kontrol altında tutulmalıdır. Bu kontrollerin kimin tarafından ve hangi yöntemle yapılacağı önceden belirlenmelidir.
  16. Alandan gelen cevapsızlıklar, başlangıç seçim olasılıkları ve dışsal veri kaynakları dikkate alınmak suretiyle tasarım ağırlıkları hesaplanarak dokümante edilmelidir.
  17. Kurum/Kuruluşlar resmi istatistik kapsamında yürüttükleri araştırmalarda temel değişkenler için değişim katsayılarını hesaplamalıdır. Cevapsızlık oranları, edit oranları, imputasyon oranları ve değişim katsayı değerleri gibi kalite göstergelerini raporlamalıdırlar.
  18. Kurum/Kuruluşlar ürettikleri resmi istatistiklere ilişkin kullanıcıya sunacakları nihai sonuçlarla birlikte, araştırmanın metaverisi olarak tanımlanan açıklayıcı bilgileri de kullanıcılara sunmalıdırlar.

Yukarıda araştırma sürecinde dikkat edilmesi gereken en temel ilkeler tanımlanmıştır. Resmi istatistiğin üretiminde kaynak veri olabilecek idari kayıtlar için ise “İstatistik Üretiminde İdari Kayıtların Rolü” yayını dikkate alınmalıdır.